آیا بزرگ‌ترین خودروساز کشور به الگوی تاب‌آوری در شرایط تحریم و محاصره تبدیل می‌شود؟

 در این میان، صنعت خودرو به‌عنوان یکی از پیشران‌های اصلی اقتصاد، بیش از دیگر بخش‌ها زیر فشار بوده است. با این حال، بررسی آمار و روند تولید دو خودروساز بزرگ کشور نشان می‌دهد که ایران‌خودرو توانسته است در این طوفان، مسیر متفاوتی را از رقیب دیرینه خود، سایپا، طی کند.

 افت ۱۷ درصدی تولید خودرو در سال ۱۴۰۴
بر اساس آمارهای رسمی، در سال ۱۴۰۴ حدود ۹۲۶ هزار دستگاه خودرو در کشور تولید شد. این رقم در مقایسه با یک میلیون و ۱۱۲ هزار دستگاهی سال قبل، افت ۱۷ درصدی را نشان می‌دهد. کاهش تولید در شرایطی رخ داده است که فشار تحریم‌ها، محدودیت‌های ارزی، اختلال در زنجیره تامین و محاصره‌های بین‌المللی، فضای عملیاتی خودروسازان را به شدت دشوار کرده است.

با این وجود، برخی شرکت‌ها توانستند در همین بازه زمانی نه‌تنها از افت تولید جلوگیری کنند، بلکه افزایش تیراژ را نیز تجربه کنند. در راس این شرکت‌ها، ایران‌خودرو قرار دارد که توانست رشد شش درصدی تولید را در سال سخت ۱۴۰۴ به ثبت برساند. این دستاورد در شرایطی حاصل شده که بسیاری از کارشناسان، سال گذشته را یکی از پیچیده‌ترین سال‌های اقتصادی و سیاسی برای صنعت کشور توصیف می‌کنند. در مقابل، سایپا به‌عنوان دومین تولیدکننده خودروی کشور، افت ۳۸ درصدی تیراژ را تجربه کرد و در سال جاری نیز این روند کاهشی با انبوه تعهدات معوق همراه شد.

خالی‌فروشی؛ بدهی سنگین سایپا به مشتریان
فروش خارج از ظرفیت و توان تولید، یا آنچه در ادبیات صنعت خودرو خالی‌فروشی خوانده می‌شود، بدهی سنگینی را برای سایپا ایجاد کرده است. حجم این تعهدات به‌گونه‌ای است که حتی زمان مشخصی نیز برای ایفای آن متصور نیست. بر اساس آمار منتشرشده، هم‌اکنون میزان تعهدات معوق سایپا در مرز ۱۰۰ هزار دستگاه قرار دارد. این در حالی است که تعهدات ایران‌خودرو به‌اندازه تولید یک روز و نیم این شرکت است. تفاوت آشکار این دو رقم، ریشه در نحوه مدیریت بنگاه‌ها دارد.

سایپا که بخشی از نقدینگی خود را همچون ایران‌خودرو از پیش‌فروش مشتریان تامین می‌کند، در سال‌های اخیر برای جبران کمبود منابع مالی، اقدام به فروش‌های خارج از توان تولید کرده است. این سیاست اگرچه در کوتاه‌مدت جریان نقدی را تقویت می‌کند، اما در میان‌مدت به انباشت بدهی به مشتریان و کاهش شدید اعتماد عمومی می‌انجامد. در مقابل، ایران‌خودرو با مدیریت صحیح توانسته تعهدات خود را متناسب با توان تولید تنظیم کند و بدین ترتیب، بدهی کم‌تری به مشتریان داشته باشد.

عملکرد شرکت‌های کوچک‌تر
در سال گذشته، شرکت‌های بهمن، مکث موتور، آرین‌پارس و چند شرکت کوچک‌تر نیز افزایش تولید را تجربه کردند. این موضوع نشان می‌دهد که حتی در شرایط بحرانی، امکان رشد برای بنگاه‌هایی که برنامه‌ریزی منسجم‌تری دارند، وجود دارد. با این حال، وزن اصلی صنعت خودروی کشور همچنان بر دوش دو خودروساز بزرگ است و عملکرد آن‌ها تعیین‌کننده سرنوشت کلی این صنعت خواهد بود.

نیمه نخست امسال؛ افت ۳۶ درصدی تولید 
آمار تولید خودروسازان در نیمه نخست امسال نیز حکایت از افت تیراژ دارد. طبق آمار منتشرشده در سامانه کدال، مجموع تولید خودروسازان کشور در این بازه، نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۳۶ درصد کاهش یافته است. با این حال، مقایسه عملکرد دو خودروساز بزرگ نشان می‌دهد که ایران‌خودرو شرایط بهتری را رقم زده و زنجیره تامین و تولید آن، تاب‌آوری بیشتری نسبت به سایپا از خود نشان داده است که یکی از عوامل آن را می‌توان پرداخت‌های منظم مطالبات قطعه‌سازان و حفظ جریان نقدینگی در این زنجیره دانست.

هرچند تولید ایران‌خودرو نیز در نیمه نخست امسال با کاهش حدود ۲۳ درصدی همراه بوده، اما میزان نارضایتی مشتریان از تحویل به‌موقع خودرو در این شرکت، بسیار پایین‌تر از سایپا است. سایپا در نیمه نخست امسال با افت تولید حدود ۴۶ درصدی، شرایط تولید و عرضه نامناسبی پیدا کرده و به واسطه تعهدات معوق، نارضایتی بالایی در میان مشتریان ایجاد کرده است. در مقابل، ایران‌خودرو با وجود افت ۲۳ درصدی تولید، تعهد معوق چندانی به مشتریان ندارد.

مروری بر تحریم‌های گذشته

مروری بر شرایط تحریم‌های گذشته نشان می‌دهد که صنعت خودروی کشور در سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۷ افت شدیدی را در تولید تجربه کرده است. طبق آمار موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، در دوره اول تحریم‌ها، تولید ایران‌خودرو در سال ۹۱ به نصف سال ۹۰ رسید. در آن سال، ورود شورای رقابت به موضوع قیمت‌گذاری دستوری، شرایط را برای خودروسازان بدتر کرد؛ تحریمی داخلی که آثار آن از تحریم‌های بین‌المللی به‌مراتب سنگین‌تر بود و زیان‌های زیادی را در صورت‌های مالی آنان به ثبت رساند.

در دور دوم تحریم‌ها نیز پس از ثبت رکوردهای تولید در دوران پس از امضای برجام، ماه عسل خودروسازان بسیار کوتاه شد و با خروج آمریکا از توافق، روند کاهشی تولید و زیان‌دهی ادامه یافت. در سال ۹۷، تولید ایران‌خودرو و سایپا به نصف سال ۹۶ رسید؛ دورانی که رشد تولید خودروسازان مدیون همکاری‌های بین‌المللی برجامی بود و برنامه‌های خودکفایی و داخلی‌سازی نیز نتوانست منجر به افزایش تولید شود.  

تاب‌آوری ایران‌خودرو در مقایسه با سایپا 
در شرایط فعلی جنگ و محاصره، اگر مقایسه‌ای منصفانه با دو دور تحریم گذشته داشته باشیم، باید گفت ایران‌خودرو در وضعیتی که سایپا با افت تولید حدود ۴۶ درصدی، شرایط تولید و عرضه نامناسبی در نیمه نخست امسال پیدا کرده و به واسطه تعهدات معوق، نارضایتی بالایی در میان مردم ایجاد کرده است، توانسته برنامه دقیق‌تری برای عبور از بحران ترسیم کند. این شرکت با وجود افت ۲۳ درصدی در تولید، علاوه بر حفظ اشتغال، تعهد معوق چندانی به مشتریان ندارد. در سال گذشته نیز ایران‌خودرو توانست تولید را شش درصد افزایش دهد و در مقابل افت ۳۸ درصدی سایپا، عملکرد این شرکت قابل دفاع است.

به نظر می‌رسد تفاوت اصلی را باید در نحوه مدیریت دو بنگاه جستجو کرد. ایران‌خودرو با تنظیم تعهدات متناسب با توان تولید، پرهیز از خالی‌فروشی و برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای عبور از چالش‌های تحریم، الگویی از تاب‌آوری را ارائه کرده است که می‌تواند سرمشقی برای سایر صنایع نیز  باشد. با این حال، تداوم این مسیر در گرو حفظ انسجام زنجیره تامین، مدیریت منابع ارزی و پرهیز از سیاست‌های دستوری زیان‌زا است. پرسش اصلی این است که آیا ایران‌خودرو می‌تواند در بلندمدت این تاب‌آوری را نهادینه کند و به الگویی پایدار برای صنعت خودروی کشور تبدیل شود؟